بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست؛

پیش گفتار

تعریفی برای تربیت اسلامی

اهمیت توجه به تربیت فرزند بوسیله والدین

شناخت کودک وشخصیت ارزشمند او

گلی از بوستان بهشتی

میراث خداوندی

ویژگی های ارزشمند کودک، محبوب پیامبر

جایگاه ویژه دختران در خانواده

عوامل موثر در تربیت کودک در دوره پیش از تولد

دعا برای سلامتی کودک هنگام آمیزش

گرامی داشت مادر کودک

تغذیه ی مادر در دوران بارداری

خشنودی از عطای خدای مهربان ، شکرانه ی سلامتی فرزند

ندای توحید در جان کودک

آداب بهداشتی نوزاد پسر

حق شیرخوارگی

نام نیکو

دوستی با کودکان

بوسه برکودک

.زبان کودکی در رفتار با کودک

عدالت در قضاوت بین کودکان

دوره های تربیتی سه گانه

آموزشها وروشهای کاربردی در دوره های سه گانه

بازیهای کودکی

اهمیت آموزش در خردسالی

آموزش دینی

تعلیم دیگر آموزش ها

پرورش حس کنجکاوی

تربیت جنسی

روشهای تشویق وتنبیه در دوره های سه گانه

 

 

 

 

 

 

پیش گفتار

.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:
بَیْتٌ لا صِبْیانَ فیهِ لا بَرَکَةَ فیهِ
خانه‏اى که کودک در آن نباشد ، برکت ندارد.    کنز العمال ح 444259

پیامبر گرامی خدا،مکتب تربیتی اهل بیت او وآموزه های والای قرآن کودک را شکوفه نظام هستی در  خانواده، جامعه و گستره ی جهان بشریت می شمارد از این رو بر اساس فرموده ی ارزشمند پیامبر خدا خانه ای که در ان کودک نیست ، آن خانه شکوفایی ،بالندگی ، پیشرفت مستدام ندارد، ازاین رو درآن برکت ، رشد وترقی نیست، ونیز امیر مومنان می فرماید کودکان وفرزندانتان را مطابق با نیاز های روز خودشان تربیت کنید جوامع امروزی با چنین دیدگاه های ارزشمند الهی است که می توانند نسل جدید ،تازه وآینده ی خویش را با لنده تر از گذشته پرورش ،آموزش ، خلاقیت وکار ایی بخشند.

تعریفی برای تربیت اسلامی  
تربيت اسلامى به مفهوم فراهم كردن زمينه‏هاى رشد و شكوفايى دائمىِ همه استعدادهاى انسان در جهت كمالات الهى ـ انسانى است.
از اين رو، با توجه به اين تعريف، خواهيم دانست:
 ـ تربيت امرى تحميلى نيست، بلكه زمينه‏سازى است.
 ـ تربيت امرى موقت نيست، بلكه دائمى است.
ـ تربيت امرى يك بُعدى نيست، بلكه چند بُعدى است.
 ـ تربيت امرى بى‏هدف نيست، بلكه هدفدار است.
همچنين مثلثِ مربى و مُتَرَبّى (فرد مورد تربيت) و تربيت نيز مستلزم چند چيز است:
أ. شناخت مربى از متربى؛
ب. شناخت مربى از محيطهاى تربيت؛
ج . شناخت مربى از عوامل و موانع تربيت؛
د. شناخت مربى از اصول، مراحل و روشهاى تربيت؛
ه . شناخت مربى از مشكلات و راه حلهاى تربيتى؛
و. پذيرش فكرى و عملى و عاطفىِ مربى از سوى متربى.
در اين ميان، پيشوايان دينى كه از سرچشمه فياض علم و حكمت خدا ـ اين آفريدگار آدميان و نخستين مربى مردمان ـ نوش كرده‏اند، مى‏توانند الگوى بسيار شايسته‏اى براى ما در امر تعليم و تربيت باشند و ما را در اين راه يارى دهند.
به همين جهت، چون دوران كودكى ونوجوانى از نخستين دوره‏هاى تعليم و تربيت انسانهاست، بر آن شديم كه احاديثی از سخنان پيشوايان دين در زمينه «تربيت كودك و نوجوان» را فراهم آوريم و به دوستداران مسائل تربيتى و پدران و مادران هديه كنيم تا با به كارگيرى مناسب و متناسب با زمان ومكان و مخاطبان ، از اين مجموعه بهره‏مند شوند.

أهمیت توجه به تربیت فرزند بوسیله والدین

یکی از حقوقی که فرزند برگردن پدر ومادر دارد تربیت صحیح اوست. پدر ومادر در قبال تربیت فرزندان وظایف سنگینی به عهده دارند آنان در مسئولیت عواقب اعمال فرزندان خود درزندگی به علت پایه ریزی تربیت آنان سهیم می باشند به نحوی که فرزند فاسد سهمی از گناهانش متوجه پدر ومادر می باشد (د رصورتی که آنان کوتاهی کرده باشند)وپدر ومادر فرزند صالح ماجور ودر ثواب اعمالش شریک خواهدبود .

والذین آمنوا واتبعتهم ذریتهم بایمان الحقنا بهم ذریتهم وما التناهم من عملهم من شی

کسانی که اهل ایمان هستند وفرزندانشان نیز از آنان پیروی کرده واهل ایمان باشند فرزندانشان را در بهشت به آنان ملحق می کنیم در حالیکه از اعمال پدر ومادر نمی کاهیم .   سوره مبارکه طور ایه 21

ان خیر ما ورث الآباء لابنائهم الادب ولا المال

بهترین ارثی که پدران ومادران برای فرزندان خود باقی می گذارند ادب وتربیت صحیح است نه ثروت ومال  .روضه کافی

حضرت علی علیه السلام : حسن الادب افضل نسب واشرف سبب

ادب وتربیت خوب از هر بستگی نسبی وسببی شریفتر وافتخار آمیز تر است.  غررالحکم

ونیز امیر مومنان در ضمن نامه خود به فرزندش امام حسن (علیه السلام)می فرماید :

فبادر تک بالادب قبل ان یسقو قلبک ویشتغل لبک

فرزند عزیز در راه ادب آموزی تو از فرصت استفاده کردم قبل از آنکه دل کودکانه ات سخت شود ،وعقلت به اندیشه های دیگری مشغول گردد ،به تربیت تو مبادرت نمودم ووظیفیه پدری خود راانجام دادم.  نهج البلاغه

شناخت کودک وشخصیت ارزشمند او

آیا والدین ومربیان بدون اگاهی از کودکشان قادر هستند تا به تعلیم وتربیت بپردازند؟

هر رفتار اولیاء تربیتی شایسته بلکه بایسته است، تا برپایه ی شناخت درست از کودک انجام پذیرد، از این جهت با اطمینان می توان گفت ،تنها این مکاتب الهی هستند ، که کودک را به خوبی ، کامل ودرست می شناسند ، وکودک را به مراتب کمالی یک انسان نائل می کنند.و از آن سوی دیگر هر مقدار یک مکتب تربیتی از معارف الهی باز ماند، به همان مقدار از تربیت ،کمالات انسانی و ارتقاء حقیقی باز مانده است.

میراث خداوندی

امام صادق علیه ‏السلام : مِیرَاثُ اللّهِ مِن عَبدِهِ المُؤمِنِ الوَلَدُ الصَّالِحِ...؛
میراث خداوند به بنده مؤمنش فرزند صالح است . وسایل ج15ص97

 ویژگی های ارزشمند کودک ازنظر پیامبر

.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم
اُحِبُّ الصِّبْیانَ لِخَمْسٍ : اَلاَْوَّلُ : اَنـَّهُمْ هُمُ الْبَکّاؤونَ ، وَالثّانى : یَتَمَرَّغونَ بِالتُّرابِ وَ الثّالِثُ : یَخْتَصِمونَ مِنْ غَیْرِ حِقْدٍ وَ الرّابِـعُ : لا یَدَّخِرونَ لِغَدٍ شَیئا وَ الْخامِسُ : یُعَمِّرونَ ثُمَّ یُخَرِّبونَ
کودکان را به خاطر پنج چیز دوست مى‏دارم: اول آن‏که بسیار مى‏گِریند ، دوم آن‏که با خاک بازى مى‏کنند، سوم آن‏که: دعوا کردن آنان همراه با کینه نیست؛ چهارم آن‏که چیزى براى فردا ذخیره نمى‏کنند، پنجم آن‏که مى‏سازند و سپس، خراب مى‏کنند دل‏بستگى ندارند.  المواعظ العددیه ص259

صفاتی ارزشمند در کودک یافت می شود ،  این صفات نشانگر عدم تعلق آنان به دنیا است،  عدم خود بینی ، آرامش ، دوستی مطلق وبدون کینه ،وعدم تعلق به دنیا درکودکان سبب می شود تا عالی ترین انسان در جهان خلقت ، پیامبراکرم محبوب خود را کودکان قرار  دهد، انسان اگر بتواند این صفات دوران کودکی را  در خود حفظ کند، انسانی اخلاقی خواهدشد.

جایگاه ویژه ی دختران در خانواده

اَلْبَناتُ هُنَّ الْمُشْفِقاتُ الْمُجَهِّزاتُ الْمُبارَکاتُ، مَنْ کانَتْ لَهُ ابْنَةٌ واحِدَةٌ جَعَلَهَا اللّه‏ُ لَهُ سِتْرا مِنَ النّارِ::.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم
، و مَنْ کانَتْ عِنْدَهُ ابْنَتانِ اُدْخِلَ الْجَنَّةَ بِهِما، وَ مَنْ کانَتْ عِنْدَهُ ثَلاثُ بَناتٍ أوْ مِثْلُهُنَّ مِنَ الاَْخَواتِ وُضِعَ عَنْهُ الْجِهادُ وَ الصَّدَقَةُ ؛()
دختران ، دلسوز ، مددکار و بابرکت‏اند . هر کس یک دختر داشته باشد ، خداوند ، او را پوششى از دوزخ قرار مى‏دهد و هر کس دو دختر داشته باشد ، به خاطر آن وارد بهشت مى‏شود و هر کس سه دختر یا مانند آن خواهر داشته باشد ، جهاد و صدقه از او برداشته مى‏شود . کنز العمال..
.امام صادق علیه السلام:
اَ لْبَنونَ نَعیمٌ وَ الْبَناتُ حَسَناتٌ وَ اللّه‏ُ یَسْألُ عَنِ النَّعیمِ ، وَ یُثیبُ عَلَى الحَسَناتِ
پسران، نعمت‏اند و دختران خوبى. خداوند ، از نعمت‏ها سؤال مى‏کند و به خوبى‏ها پاداش مى‏دهد.کافی ج 6 ص7

.

دختران مظهری از رحمت حق اند ، ازاین جهت توجه اولیاء تربیتی به آنان ویژگی های خاص خود را نیازدارد، رعایت این ویژگی ها سبب می شود تا مادران آینده توانا ، بانشاط و دانش ور باشند ، ودر راستای تربیت فرزندان کارا گردند، سفارش های أکید پیامبراکرم بر توجه به نیاز های عاطفی وتربیتی دختر در جامعه ی جاهلیت نشانگر مترقی بودن مکتب تعلیمی وتربیتی اواست:

اِنَّ اللّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی عَلَی الاُناثِ اَرَقٌّ مِنهُ عَلَی الذُّکُورِ؛ خداوند متعال بر دختران مهربان تر است تا پسران.

پيامبر خدا صلی الله علیه و آله مَنْ كانَ لَهُ أُنْثى فَلَمْ يُبِدْها وَ لَمْ يُهِنْها وَ لَمْ يُؤْثِرْ وَلَدَهُ عَلَيْها أَدْخَلَهُ اللّهُ الجنه.

هركس دخترى داشته باشد كه او را تباه نسازد؛ و خوارش نكند؛ و پسرش را بر وى برترى ندهد، خدا او را به بهشت مى‏برد

عوامل موثر در تربیت کودک در دوره پیش از تولد

پدر ومادری که می خواهند،  فرزندی صالح ، خوب و مفید دارا شوند، که برای خود ، خانواده و جامعه ثمر بخش باشد، ودر طول زندگی موفقیت ها نصیب وی گردد،  بایسته است ، تاعوامل تربیتی بسیاری را پیش از زمان  تولد فرزندشان  مورد توجه قرار دهند . کودک جلوه گر پدرش ومادرش هست ،هرچه پدر ومادر از ایمان ، آرامش ، افکار و رفتار والاتری بهره مند باشند ، کودک بهتری پرورش می دهند، امروزه با پیشرت دانش ژنتیک ، افق های تازه ای برای اصل تربیتی وراثت گشوده شده است.ونشان گر این اصل تربیتی است، که فرزند وارث تمامی صفات والدین است.

دعا برای سلامت فرزند ،هنگام آمیزش.
امام باقر علیه السلام:
اِذا اَرَدْتَ الْوَلَدَ فَقُلْ عِنْدَ الْجِماعِ : اَللّهُمَّ ارْزُقْنى وَلَدا وَ اجْعَلَهُ تَقیّا لَیسَ فى خَلْقِهِ زِیادَةٌ وَ لا نُقْصانٌ وَ اجْعَلْ عاقِبَتَهُ اِلى خَیْرٍ؛)
هرگاه فرزند خواستى ، هنگام آمیزش بگو : بار الها! به من فرزندى عطا کن و او را با تقوا قرار ده و در آفرینش او، کم و زیادى نباشد و او را عاقبت به خیر گردان .کافی ج6ص10

 گرامی داشت مادر کودک.

.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:
حَقُّ الْوَلَدِ عَلى والِدِهِ... اَنْ یَسْتَفْرِهَ اُمَّهُ
حق فرزند بر پدر این است که مادر او را گرامى بدارد.کافی ج6 ص48

تغذیه مادر در دوران بار داری.

.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:

اَدِّبُوا اَوْلادَکُمْ فى بُطونِ اُمَّهاتِهِمْ. قیلَ: وَکَیْفَ ذلِکَ یا رَسُولَ اللّه‏ِ؟ فَقالَ: بِاِطْعامِهِمُ الْحَلالَ
فرزندانتان را در رحم مادرانشان تربیت کنید. سئوال شد: این چطور ممکن است، اى رسول خدا؟ فرمودند: با خوراندن غذاى حلال به مادرانشان .جنگ مهدوی ص132
امام صادق علیه ‏السلام:
مَنْ اَکَلَ سَفَرجَلَةً عَلَى الرِّیقِ طابَ ماؤُهُ وَ حَسُنَ وَلَدُهُ
هر کس ناشتا یک بِهْ بخورد ، نطفه‏اش پاکیزه مى‏شود و فرزندش نیکو مى‏گردد.کافی ج6ص357
..
پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:
ما مِن اِمْرَاَةٍ حامِلَةٍ اَکَلَتِ الْبِطِّیخَ اِلاّ یَکونُ مَولودُها حَسَنَ الْوَجْهِ وَ الْخُلُقِ
هیچ زن باردارى نیست که خربزه بخورد ، مگر این که فرزندش زیبا و خوش اخلاق مى‏گردد .
طب النبی ص10
.
پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:
اَطْعِمُوا الْمَرأَةَ فى شَهْرِها الَّذى تَلِدُ فیهِ التَّمْرَ فَاِنَّ وَلَدَها یَکونُ حَلیما نَقیّا
به زن، در ماهى که زایمان کرده ، خرما بدهید ، چرا که فرزند او بردبار و پاک مى‏شود.مکارم الاخلاق ص169.

خشنودی از عطای خدای مهربان ، شکرانه ی سلامتی فرزند

اسلام بین دختر و پسر فرق نمی گذارد و ملاک برتری را در تقوا می داند، و خداوند به هر کس بخواهد دختر و به هر کس که خواست پسر می دهد. مهم این است که فرزند، سالم و صالح باشد. قرآن کریم می فرماید:

«یَهَبُ لِمَن یَشَاءُ الذُّکُورَ اَو یُزَوِّجُهُم ذُکْرَاناً وَ اِنَاثاً وَ یَجعَلُ مَن یَشَاءُ عَقِیماً اِنَّهُ عَلِیمٌ قَدِیرٌ؛ خداوند به هر که بخواهد دختر و به هر که بخواهد پسر می دهد و یا پسر و دختر را با هم به وی عطا می کند و آن که را بخواهد نازا می نماید. به درستی که او دانای تواناست»سوره مبارکه قصص

هرگاه به امام سجاد عليه ‏السلام مژده مى‏دادند كه داراى فرزند شده است، پيش از آنكه بپرسند پسر است يا دختر، مى‏پرسيدند! آيا سالم است؟ و هنگامى كه مى‏فهميدند سالم است، مى‏فرمودند:  اَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذى لَمْ يَخْلُقْ مِنّى خَلْقًا مُشَوَّه:

سپاس از آنِ خدايى است كه از من آفريده‏اى ناسالم نيافريده است.مکارم الاخلاق ص119

ندای توحید در جان کودک.

.پیامبر صلى‏الله‏علیه ‏و ‏آله
مَنْ وُ لِدَ لَهُ مَولودٌ فَلْیُؤَذِّنْ فى اُذُنِهِ الْیُمْنى بِاَذانِ الصَّلاةِ وَلْیُقِمْ فِى الْیُسْرى فَاِنَّها عِصْمَةٌ مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجیمِ ؛)به هر کس فرزندى داده شود ، باید در گوش راست او اذان نماز و در گوش چپ او اقامه بگوید ؛ چرا که مایه ایمنى از شیطانِ رانده شده است .کافی ج6 ص24

 تدبر،تفکر و اندیشه ی در مراحل تولید مثل انسان ، ترکیب نطفه ی مرد وزن، مراحل متفاوت رشد جنین در رحم مادر، بویژه از زمانی که جنین به عنوان یک موجود زنده همراه مادر می شود،  واز همه ی این مراحل، مهم تر مرحله  ی تولد نوزاد است ،نوزاد باهمه ی توانایی ها ،با سلامتی کامل وتناسب اندام زیبا وکوچکش متولد می شود،واندیشه ی انسان را به علم، قدرت وحکمت والای آفریدگار جهانیان رهنمون می شود ، امروزه هرچه علم پزشکی در این رشته ی تخصصی پیشرفت می کند، اسرارفراوان تری را فرا روی فهم، درک وشعور انسان ها قرار می دهد. این همه نظم،دقت وتدبیر در این تولد ، همگان را به سوی آفریدگارمهربان این کودک وسپاس از او می خواند، با اندیشه ی روشن بینانه  نقش انتقال نطفه توسط پدر و پذیرش ،حمل وپرورش نه ماهه ی مادر در این تولد، به مفهوم خلقت کودک نیست. علاوه  آنان وهمه ی اسباب ووسائل مادی ونیز معنوی ،درخلقت کودک هر  نقشی وتأثیری را إیفا کنند ،  نیز مأموریتی از جانب خدای خالق ، عالم وقادر به آنان است. وعلت و سبب حقیقی تنها اوست.

ءأنتم تخلقونه أم نحن الخالقون   ،پزشکان وابزار پیشرفته ی پزشکی امروز وفردا همه     وهمه در محدوده ی جهان خلقت کشف می کنند وبه کارهایی توانا می شوند، اما خالق ،و آفریدگار هستی بخش این کودک خدای جهان خلقت است،و پیامبر خدای مهربان می فرماید، از همین آغاز تولد گوش نوزاد را با ندای توحید، نوازش دهید ، جانش را آرامش بخشید.

 

آداب بهداشتی نوزاد پسر

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:
طَهِّروا اَولادَکُمْ یَوْمَ السّابِـعِ فَاِنَّهُ اَطْیَبُ وَ اَطْهَرُ و اَسْرَعُ لِنَباتِ اللَّحْمِ، وَ اِنَّ الأَْرْضَ تَنْجُسُ مِنْ بَولِ الاَْغْلَفِ اَرْبَعینَ صَباحا
روز هفتم [تولّد] ، فرزندتان را [با ختنه] پاک کنید ، چرا که مایه تمیزى و پاکیزگى بیشتر و رویِش شتابنده‏ترِ گوشت است و زمین ، چهل روز از بول شخص ختنه نشده ، آلوده مى‏ماند. کافی ج6 ص35

حق شیر خوارگی

.پیامبر صلى‏الله‏علیه ‏ و‏آله :
لَیْسَ لِلصَّبىِّ لَبَنٌ خَیْرٌ مِنْ لَبَنِ اُمِّهِ
براى کودک ، هیچ شیرى بهتر از شیر مادرش نیست .عیون اخبار ارضاج1ص38
..امام صادق علیه السلام:
اَلرَّضاعُ واحِدٌ وَ عِشْرونَ شَهْرا، فَما نَقَصَ فَهُوَ جَورٌ عَلَى الصَّبىِّ

شیرخوارى ، 21 ماه است . پس هر چه کم شود ، ظلم بر کودک است کافی ج6 ص40 .

امام على علیه السلام :

 تَخَیـَّروا لِلرَّضاعِ کَما تَتَخَیَّرونَ لِلنِّـکاحِ، فَاِنَّ الرَّضاعَ یُغَیِّرُ الطِّباعَ
                                                                                                                         
براى شیردادن دایه‏هاى شایسته [انتخاب کنید، همان‏گونه که براى ازدواج انتخاب مى‏کنید ، چرا که شیر ، طبیعت‏ها را تغییر مى‏دهد . قرب الاسناد ص93
نام نیکو
اِنَّ النَّبىَّ صلی الله علیه و آله و سلم اَمَرَ بِتَسمَیةِ الْمَولودِ یَوْمَ سابِعِهِ وَ وَضْعِ الاَْذى عَنهُ وَ العَقِّ
پیامبر صلی الله علیه و آله و سلمبه نام‏گذارى کودک در روز هفتمِ تولّد و کوتاه کردن موى او و عقیقه کردن ، فرمان داد

 سنن تر مذی ج5 /ص 132
امام على علیه السلام حَقُّ الوَلَدِ عَلَى الوالِدِ أنْ یُحَسِّنَ اِسمَهُ وَ یُحَسِّنَ اَدَبَهُ، و یُعَلِّمَهُ القُرآنَ
حقّ فرزند بر پدر ، آن است که نام خوب بر او بگذارد و او را خوب تربیت کند و قرآن به او بیاموزد .مستدرک ج2
داشتن نام نیکو یکی از حقوق انسانی کودک است، نام گذاری نیک از آغاز برشخصیت کودک تأثیر به سزایی دارد، والدین موظف اند تا نام نیکو برای فرزندشان انتخاب کنند،این نام در هر جامعه براساس فرهنگ آن جامعه شکل می گیرد ، در فرهنگ متعالی اسلامی نیز نام های ارزشی شناخته شده است ، نامی که به کودک بندگی اورا گوشزد کند از بهترین نام هاشمرده شده است،مانند عبدالله

نام پیامبروعترت پاکش نیز  یاد آور بهترین انسان ها است، ونام آن نام آوران را برکودک نهادن تأثیر اخلاقی ،رفتاری وشخصیتی می نهد. ونیز جامعه آنان را مورد توجه ویژه قرار می دهد ؛ زیرا معصومین فرموده اند در هر خانه ای که نام محمد باشد، برکت در آن خانه افزون تر گردد، ونیز اگر با همنام محمد مشاوره شود ، به خیر وصلاح رهنمود  می دهد،ویا سفارشات دیگری که پیرامون نام محمد وفاطمه شده است؛ با همنامان این نیکان بر خورد تند نداشته باش، واو را همواره اکرام ، احترام کن ، پیوسته او را گرامی بدار

بزرگداشت مقام وشخصیت کودک

قال رسول الله - صَلَّي اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِه - : اَكْرِمُوا اَوْلادَكُمْ وَ اَحْسِنُوا آدابهم یغفرلکم

رسول اكرم - صلي الله عليه و آله : به فرزندان خود احترام كنيد و با آداب و روش پسنديده با آن‌ها معاشرت نماييد تاآمرزیده شوید . بحار ج23 ص114

دوستی با کودکان

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:
اَحِبُّوا الصِّبْیانَ وَ ارْحَمُوهُمْ ، وَ اِذا وَ عَدتُموهُمْ شَیْئا فَفُوا لَهُمْ ، فَاِنَّهُمْ لا یَدْرونَ اِلاّ اَ نَّـکُمْ تَرْزُقونَهُمْ
کودکان را دوست بدارید و با آنان مهربان باشید و هرگاه به آنان وعده دادید ، به آن وفا کنید ، زیرا آنان ، روزى دهنده خود را کسى غیر از شما نمى‏دانند. کافی ج6ص49 .
پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم
مَنْ بَکى صَبىٌّ لَهُ فَاَرْضاهُ حَتّى یُسَکِّنَهُ ، اَعْطاهُ اللّه‏ُ عَزَّوَجَلَّ مِنَ الْجَنَّةِ حَتّى یَرْضى
هر کس کودک گریان خود را راضى کند تا آرام شود ، خداوند از بهشت آن‏قدر به او مى‏دهد تا راضى شود . الفردوس ، ج 3، ص 549، ح 5715 .

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:
کانَ النَّبىُّ صلی الله علیه و آله و سلماِذا اَصْبَحَ مَسَحَ عَلى رُؤُوسِ وُلْدِهِ وَ وُلْدِ وُلْدِهِ
پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هر روز صبح بر سر فرزندان و نوه‏هایشان دست [نوازش] مى‏کشیدند.
بحارالأنوار، ج 104، ص 99، ح 75

پيامبر خدا صلی الله علیه و آله :  لاتَضْرِبُوا أَطْفالَكُمْ عَلى بُكآئِهِمْ

نوزادان خود را به سبب گريه‏شان كتك نزنيد.      وسائل الشیعه ج15

.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شَرُّ الابَاءِ مَن دَعَاهُ البِرُّ اِلَى الاِفرَاطِ وَ شَرُّ الاَبنَاءِ مَن دَعَاه التَّقصِیرِ اِلَى العُقُوقِ"؛
بدترین پدران کسى است که [در نیکى از حد اعتدال خارج شود و] به زیاده‏روى بگراید و بدترین فرزندان فرزندى است که در اثر کوتاهى، به عاق والدین دچار شود   . تاریخ یعقوبی ج2ص486
بوسه بر کودک

.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم
مَنْ قَـبَّلَ وَلَدَهُ کَـتَبَ اللّه‏ُ عَزَّوَجَلَّ لَهُ حَسَنَةً وَمَنْ فَرَّحَهُ فَرَّحَهُ اللّه‏ُ یَوْمَ الْقیامَةِ، وَمَنْ عَلَّمُهُ الْقُرآنَ دُعىَ بِالاَْبـَوَیْنِ فَیُکْسَیانِ حُلَّتَیْنِ یُضى‏ءُ مِنْ نورِهِما وُجوهُ اَهْلِ الْجَنَّةِ ؛()
هر کس فرزندش را ببوسد ، خداوند عزّوجلّ براى او ثواب مى‏نویسد و هر کسى که او را شاد کند ، خداوند روز قیامت او را شاد خواهد کرد و هر کس قرآن به او بیاموزد ، پدر و مادرش دعوت مى‏شوند و دو لباس بر آنان پوشیده مى‏شود که از نور آنها ، چهره‏هاى بهشتیان نورانى مى‏گردد    کافی ج6/ص49

زبان کودکی در رفتار با کودک

من کان عنده  صبی فلیتصاب له

 کسی که کودکی در نزد اوست باید با او رفتار کودکی داشته باشد  کتاب من لایحضر ج3/ ص483  

رعایت عدالت بین کودکان1

..امام على علیه السلام:
اِنَّ النَّبىَّ صلی الله علیه و آله و سلم اَبْصَرَ رَجُلاً لَهُ وَلَدانِ فَقَـبَّلَ اَحَدَهُما وَتَرَکَ الآْخَرَ . فَقالَ رَسولُ اللّه‏ِ صلی الله علیه و آله و سلم: فَهَلاّ واسَیْتَ بَیْنَهُما ؛
پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم کسى را دیدند که دو فرزند داشت . یکى را بوسید و دیگرى را رها کرد . پیامبر خدا به او فرمودند : چرا میان آنان یکسان عمل نکردى؟       جعفریات ص 55

پيامبرخدا صلی الله علیه و آله:

 اِعْدِلُوا بَيْنَ أَوْلادِكُمْ كَما تُحِبُّونَ أَنْ يَعْدِلُوا بَيْنَكُمْ فِى الْبِرِّ وَاللُّطْفِ.

پيامبرخدا صلی الله علیه و آله

 ميان فرزندانتان عدالت ورزيد، همان گونه كه شما نيز دوست مى‏داريد، در نيكى كردن ومِهر ورزيدن، ميان خودتان عدالت ورزند .بحار  ج101ص92.

دوره های تربیتی سه گانه

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم
اَ لْوَلَدُ سَیِّدٌ سَبْعَ سِنینَ، وَ عَبْدٌ سَبْعَ سِنینَ، وَ وَزیرٌ سَبْعَ سِنینَ
فرزند هفت سال سروَر، هفت فرمانبردار، و هفت سال وزیر است   مکارم الاخلاق ص222.

اموزشها وروشهای کاربردی در دوره های سه گانه دوره های سه گانه ی تعلیم وتربیت از ویژگی های مکتب تربیتی اهل بیت عصمت _ درود وصلوات خدا بر آنان باد_ محسوب می گر دد، هر یک از این مراحل سه گانه مستلزم مرحله ی پس از آ ن است، بدین معنی که اگر در طول هفت سال اول کودک  به طور کامل سروری کند، خود را بزرگ دیده و خانواده را فرمانبردار خویش بداند،آن گاه که به هفت سالگی رسید ، آمادگی تمام برای إطاعت پیدا خواهد کرد، به  عبارت دیگر هرمقدارکه از سیادت او در دوره ی اول تربیت  کاسته گردد ، از اطاعت پذیری وی در دوره ی دوم  کاسته می شود. ونیز پس ازدوره دوم نوجوان تعلیم وتربیت یافته ی چهارده ساله پس از سیادت واطاعت صلاحیت مشاور بودن راپیدا می کند .

اکنون این سؤال مطرح می شود؛ که سیادت کودک در دوره ی آغازین به چه معنی است؟ آیا با آموزش وتأدیب کودک منافات دارد؟

درپاسخ به این پرسش بایدگفت:  سیادت دوره ی اول تربیت با آموزش کودک بویژه تعلیم آداب به وی اصولا منافات ندارد،وسیادت دوره ی اول  به مفهوم حفظ آزادی و انتخاب  کودک است، با روش بازی های کودکانه در این دوره آداب ودیگر مفاهیم مورد نیاز را می آموزد.

بازیهای کودکی زمینه رشد عقلانی در بزرگسالی

 امام موسی کاظم :

 تُسْتَحَبُّ عَرامَةُ الصَّبىِّ فى صِغَرِهِ لِیَکونَ حَلیما فى کِـبَرِهِ، ما یَنْبَغى اَنْ یَکونَ اِلاّ هکَذا
خوب است بچّه در کودکى بازى‏گوش باشد تا در بزرگ‏سالى بردبار گردد و شایسته نیست که جز این باشد  کافی ج6/ص51 . 

اهمیت آموزش در سنین خردسالی

 امام اميرمؤمنان على عليه ‏السلام

 إِنَّما قَلْبُ الْحَدَثِ كَالْأَرْضِ الْخالِيَةِ مآ أُلْقِىَ فيها مِنْ شَىْ‏ءٍ قَبِلَتْهُ

جز اين نيست كه دل نوجوان همچون زمين ميان تُهى است؛ هر چه در آن افشانده شود، همان را مى‏پذيرد.

آموزش های دینی و تقویت مبانی اعتقادی کودک

بدون تردید، یادگیری از مهم ترین فرایندهای روانی است که زمینه های آن از سنین کودکی شکل می گیرد و به تدریج با بالا رفتن سن کودک، استعدادهای او نیز بیشتر شکوفا می شود. کودک به دلیل وجود حس قوی تقلید، تلاش می کند تا رفتاری همسان با والدین خود بازسازی کند. وجود این حس، به او کمک فراوانی در یادگیری می نماید. والدین نیز می باید از این حس قوی به سود فرزند خود بهره برداری کنند و با آموزش های ابتدایی، کم کم زمینه های آشنایی با تعالیم دینی و مبانی اعتقادی، به ویژه نماز، را در او به وجود آورند.

امام باقر(علیه السلام) می فرمایند :

هنگامی که کودک به سه سالگی رسید لا اله الا اللّه را به او بیاموزید و او را رها کنید (همین مقدار کافی است). وقتی هفت ماه دیگر گذشت محمد رسول اللّه (صلی الله علیه وآله) را به او آموزش دهید و سپس او را رها کنید تا چهار ساله شود. آن گاه صلوات فرستادن را به او بیاموزید. در پنج سالگی به او سمت راست و چپ را آموزش دهید و قبله را نشان او داده و بگویید سجده کند. آن گاه او را تا شش سالگی واگذارید. فقط پیش روی او نماز بخوانید و رکوع و سجود را یادش دهید تا هفت سالش هم تمام شود. وقتی هفت سالگی را پشت سر گذاشت، وضو ساختن را به او تعلیم دهید و به او بگویید نماز بخواند، تا هنگامی که نه ساله شد وضو و نماز را به نیکی آموخته باشد. و هنگامی که آن دو را به خوبی یاد گرفت خدا پدر و مادر او را به خاطر این آموزش شان خواهد آمرزید .مکارم الاخلاق ص115

امام باقر علیه السلام
اِنّا نَاْمُرُ صِبْیانَنا بِالصَّلاةِ اِذا کانوا بَنى خَمْسِ سِنینَ ، فَمُروا صِبْیانَـکُمْ بِالصَّلاةِ اِذا کانوا بَنى سَبْعِ سِنینَ، وَ نَحْـنُ نَأمُرُ صِبْیانَنـا بِالصَّـوْمِ اِذا کانوا بَنى سَبْعِ سِنینَ بِما اَطاقوا مِن صیامِ الْیَومِ اِن کانَ اِلى نِصْفِ النَّهارِ اَوْ اَکْثَرَ مِنْ ذلِکَ اَوْ اَقَلَّ، فَاِذا غَلَبَهُمُ الْعَطَشُ وَ الْغَرَثُ اَفْطَروا، حَتّى یَتَعَوَّدُوا الصَّومَ وَ یُطیقوهُ، فَمُروا صِبیانَـکُم اِذا کانوا بَنى تِسْعِ سِنینَ بِالصَّومِ مَا اسْتَطاعوا مِن صیامِ الْیَوْمِ، فَاِذا غَلَبَهُمُ الْعَـطَشُ اَفْطَروا
ما کودکان خود را وقتى پنج ساله‏اند ، به نماز امر مى‏کنیم ؛ ولى شما کودکانتان را وقتى هفت ساله شدند ، به نماز امر کنید . ما کودکان خود را وقتى هفت ساله‏اند ، به روزه وامى‏داریم ، به اندازه‏اى که توان دارند ، چه نصف روز باشد یا بیشتر یا کمتر . وقتى تشنگى و گرسنگى بر آنان چیره شد ، افطار مى‏کنند تا این‏که به روزه ، عادت کنند و توان آن را بیابند ، ولى شما کودکانتان را وقتى نُه ساله شدند ، به اندازه‏اى که توان دارند ، به روزه وا دارید و وقتى تشنگى بر آنان چیره شد ، افطار کنند    کافی ج3 /ص409 ادهد .

تعلیم دیگر آموزش های لازم و ارتقاء سطح دانش و معرفت کودک

گذشته از ضرورت تعلیم کودک و آشنا نمودن او با اصول اعتقادی، آموزش های دیگری نیز ـ و لو در حد آشنایی ـ برای کودکِ در حال رشد ضروری است

 

 امام صادق(علیه السلام :

بَادِرُوا اَحدَاثَکمُ بِالحَدِیثِ قَبلَ اَن تَسبِقَکُم اِلَیهِم المُرجِئَةُ

 فرزندانتان را با کلام [ما] آشنا کنید پیش از آن که مرجئه و دیگر فرقه های منحرف عقیدتی بر شما سبقت بگیرند و آنان را منحرف سازند     فروع کافی ج2 /ص 94

و نیزفرمودند :

عَلِّمُوا صِبیَانَکُم مِن عِلمِنَا مَا یَنفَعُهُم اللّهُ بِهِ لا تَغلِبَ عَلَیهِمُ المُرجِئَةُ بِرَأیِهَا

 کودکانتان را به دانش ما آموزش دهید که برای آنان سودمند است تا مرجئه [و منحرفین] با دیدگاه های خود آنان را مغلوب خود نسازند. خصال ج2 ص157

اهل بیت عصمت و طهارت(علیهم السلام) همواره عنایت ویژه ای به آموزش فرزند و بالا بردن سطح درک و معرفت او نشان می دادند

آموزش ورزش

پيامبر خدا صلی الله علیه و آله:

عَلِّمُوا أَوْلادَكُمُ السِّباحَةَ وَالرِّمايَة َ

شنا و تيراندازى را به فرزندانتان بياموزيد.

پرورش حس کنجکاوی در کودک

.امام على علیه السلام
مَنْ سَاَلَ فى صِغَرِهِ اَجاب فى کِبَرِهِ
هر کس در خردسالى سئوال کند، در بزرگ‏سالى‏اش پاسخ مى‏دهد .       غررالحکم حکمت 8273

تربیت جنسی کودک
امام صادق علیه السلام اِذا بَلَغَتِ الجاریَةُ سِتَّ سِنینَ فَلا تُقَبِّلها وَالْغُلامُ لا یُقَـبِّلُ الْمَرْاَ ةَ اِذا جاوَزَ سَبْعَ سِنینَ
چون دختر نامحرم شش ساله شد ، او را مبوس و پسر نیز چون از هفت سالگى گذشت ، زن [نامحرم]او را نبوسد  

 مکارم الاخلاق ج1/ص479

روشهای تشویق وتنبیه در دوره های سه گانه

امام على علیه ‏السلام
 
لا أدَبَ مَعَ غَضَبٍ
با خشم، تربیت ممکن نیست غررالحکم
.
امام کاظم علیه السلام
قالَ بَعْضُهُم : شَکْوَتُ اِلى ابِى الْحَسَنِ موسى علیه السلام ابنا لى ، فَقالَ : لا تَضْرِبْهُ، وَاهْجُرْهُ وَ لا تُطِلْ
کسى گفت : از فرزندم به امام کاظم علیه السلام شکایت کردم . ایشان فرمودند : «او را نزن بلکه با او قهر کن  ولى نه به مدّت طولانی  عده الداعی ص/79

.امام على علیه السلام
اَلاِْفْراطُ فِى الْمَلامَةِ یَشُبُّ نیرانَ اللَّجاجِ
زیاده‏روى در سرزنش کردن ، آتش لجاجت را شعله‏ور مى‏سازد     تحف العقول ص 84